Dialoogtools: Faciliteren, bikablo® & Co.
Visuele facilitatie in het algemeen, en de bikablo®-communicatiehandleidingen in het bijzonder, trekken wereldwijd veel aandacht. Dit artikel beschrijft waarom dit het geval is, de ontwikkelingen die visuele facilitatie en het merk bikablo® hebben doorgemaakt van hun begin tot nu, en hoe dit tot stand is gekomen. door Holger Scholz, facilitator, visueel faciliterende pionier en oprichter van Kommunikationslotsen.
Wie zoekt naar de term 'Visual Facilitating', wat verwijst naar visualisatie in dialooggerichte situaties van live communicatie, zal al snel andere termen tegenkomen zoals Graphic Facilitation, Live Visualization, Graphic Recording, Group Graphics, Visual Sketchnoting, Visual Protocols of Strategic Illustration.
De oorsprong – Ontwaken in het Wereldcafé
'Mapping Inner Space' en de co-auteur van het gelijknamige boek, Nusa Maal, markeerden de eerste mijlpaal in mijn persoonlijke reis met visualisatie. Als deelnemer aan de IAF (International Association of Facilitators) Europe Conference in Amersfoort (Nederland) in 2000 bevond ik me in een nieuwe dialoogsetting met zo'n 40 gelijkgestemden. De discussie ging over de toekomst van ons beroep als facilitator.
De workshopmethode die we gebruikten heette "World Café" – dit was tevens mijn eerste kennismaking met een dialoogfilosofie en -procedure die vele jaren later een ware triomftocht over de hele wereld zou maken en die dialoog en de 'wijsheid van de groep' nog steeds tastbaar maakt in veel organisaties (zie ook: 'Neuland klantenmagazine nummer 01, maart 2011').
Nusa had het vermogen om het World Café te begeleiden als facilitator (facilitators zouden zeggen "begeleider") en tegelijkertijd geluidsfragmenten, opmerkingen van deelnemers en reflecties live en in realtime op een groot vel papier te visualiseren met kleurpotloden. Voor ons deelnemers was het een echt wow-moment: weinigen van ons hadden ooit zo'n intense en betekenisvolle dialoog met "vreemden" in zo'n korte tijd meegemaakt. Bijna niemand had ooit zo'n vaardigheid gezien in het combineren van woorden, beelden en symbolen in een kwestie van seconden, op zo'n manier dat onze dialoog en inzichten daadwerkelijk in kaart werden gebracht.
Eerste stappen in de wereld van de visuele taal
Terug aan mijn bureau thuis, visualiseerde, illustreerde en schilderde ik als een bezetene – altijd in relatie tot lopende projecten. Dit resulteerde in posters voor informatieve doeleinden, sjablonen, groepsposters voor een Open Space-conferentie en een eerste klein spiekbriefje, 'Visual Helper', met de beste visualisaties die ik tot dan toe in mijn visuele, actieve vocabulaire had verzameld. De voorloper van bikablo®! In Martin Haussmann vond ik een ware professional in grafisch ontwerp en illustratie.
We zetten onze eerste stappen met live visualisatie, hij als visueel begeleider en ik als facilitator/procesbegeleider. Dit stelde ons in staat om al in 2001 onze eerste grote groepsconferenties en leiderschapsbijeenkomsten te begeleiden en te verrijken met fantasierijke en innovatieve dialoogstructuren. De aantrekkingskracht was perfect: de communicatieconsultants vonden hun unieke identiteit door middel van innovatieve conferentievormen zoals toekomstconferenties, Open Space en het World Café, gecombineerd met visualisatie als vastlegging, inspiratiebron en kwaliteitsbevorderend middel voor dialoog, begrip en betrokkenheid.
Opgegroeid – de eerste bikablo®
Met de eerste bikablo®, het trainerswoordenboek voor visuele taal, creëerden we ons eerste werk in samenwerking met Neuland. De bikablo® werd, en wordt nog steeds, beschouwd als de toegangspoort tot de wereld van visualisatie. Martin Haussmann, illustrator en ervaren visueel facilitator bij Kommunikationslotsen, stelde de eerste bikablo® samen als een visueel woordenboek van succesvolle visuele symbolen, gebaseerd op zo'n vijf jaar praktijkervaring bij Kommunikationslotsen. Een uniek naslagwerk over visuele taal – specifiek afgestemd op de behoeften van trainers, facilitators en consultants.
Eerste hulpmiddelen voor begeleiding – De leerkaarten
Omdat Visual Facilitation en de bikablo®-techniek doorgaans door communicatiebegeleiders worden gebruikt in de context van vergaderingen, seminars, trainingen, workshops en conferenties, was het tijd om de faciliterende aanpak en de bijbehorende methoden onder de aandacht te brengen. Guido Neuland kwam met het idee van een kaart. Een kaart helpt je om onbekend terrein te betreden (een mooie woordspeling!). De metafoor was logisch, omdat de meeste methoden die communicatiebegeleiders destijds gebruikten, zoals Open Space, World Café en Appreciative Inquiry, voor velen nog onbekend terrein waren.
Zo zijn de leerkaarten voor de facilitatiemethoden ontstaan. Een serie die met elke nieuwe uitgave steeds populairder werd en nu zeven leerkaarten omvat (meer staan gepland). Wat deze leerkaarten zo bijzonder maakt, is dat ze in nauwe samenwerking tussen de auteur en een visuele facilitator worden ontwikkeld. Ze zijn daarom visueel vormgegeven. Dit zorgt voor een intuïtief begrip van de inhoud, een snellere verbinding tussen concepten en uiteindelijk een prettigere en duurzamere leerervaring.
De bikablo® 2.0
Ongeveer twee jaar na de eerste bikablo® hadden we bij Kommunikationslotsen al een team van visuele facilitators dat betrokken was bij tal van boeiende projecten op het gebied van organisatie- en personeelsontwikkeling, leiderschapsontwikkeling en veranderingsprocessen.
Elk project bracht nieuwe beelden, nieuwe ideeën en methodologische inzichten met zich mee – ervaringen werden herhaald, patronen werden duidelijk en diverse sectoren, doelgroepen en gelegenheden versnelden het gezamenlijke leerproces. Idealiter werken communicatiebegeleiders samen met facilitators die de cliënt plannen en adviseren, de interventie begeleiden/modereren, en visuele facilitators die hun advies en planning bijdragen aan visueel denken en spreken en de interventie visueel ondersteunen. De bikablo® 2.0 was nodig! In bikablo® 2.0 werden de sterke punten van de eerste editie verder verfijnd: het bevatte nieuwe tips van experts voor professionele visualisaties, een 'best of'-hoofdstuk met de meest populaire figuren, grafieken en...
Symbolen en kant-en-klare posterontwerpen voor uiteenlopende trainings- en moderatiesituaties. Gebaseerd op uitgebreide ervaring in verschillende sectoren en vakkringen.
Er werden nieuwe onderwerpen geïntroduceerd, zoals afbeeldingen gerelateerd aan vergaderingen, seminars en trainingen, maar ook alles wat te maken had met zaken, organisatie en de markt, en hoofdstukken over specialistische onderwerpen zoals IT en projectmanagement. De bikablo® 2.0 werd al snel net zo populair als de originele bikablo®.
bikablo® wordt een merk
We hadden succes met de visuele woordenboeken. Gaandeweg realiseerde ons team zich dat we met bikablo® en bikablo® 2.0 niet alleen gewenste producten hadden ontwikkeld, maar vooral onze eigen techniek en visuele taal. En dat we deze bikablo®-techniek al enkele jaren aan geïnteresseerden doceerden in onze eigen trainingen! Onze workshops 'Visual Facilitating Learning'.
De stap naar merkontwikkeling werd snel gezet, zowel conceptueel als praktisch. "bikablo® – De wereld van visuele taal" vertegenwoordigt nu de ambitie van de communicatie-experts om een compleet portfolio aan te bieden dat visueel denken, leren en communicatie omvat, via onze trainings- en bijscholingsprogramma's, een groeiend productassortiment ontwikkeld in samenwerking met Neuland, en onze adviesprojecten.
De kern van bikablo® & Visual Facilitating:
Verandering mogelijk maken
Ondanks alle vreugde en euforie die het succes van bikablo®-producten en -trainingen met zich meebrengt, geloven wij als communicatiebegeleiders dat de context waarin visualisatie als instrument wordt gebruikt, het verschil maakt. We willen de kans grijpen die de toegenomen aandacht voor live visualisatie en de bikablo®-techniek biedt om iets te benadrukken dat gemakkelijk over het hoofd wordt gezien. Het gaat om VERANDERING: coördinatie- en onderhandelingsprocessen, het delen van informatie, reflectie en dialoog in de ware zin van het woord. Het gaat om verandering, samenwerking en een manier van denken en leidinggeven die – blijkbaar op veel plaatsen – opnieuw moet worden aangeleerd. Communicatiebegeleiders zien het als hun rol om mensen te ondersteunen bij hun zoektocht naar de beste weg voorwaarts door middel van verschillende interventies. Een van deze interventies is visualisatie. Door visualisatie te gebruiken, helpen communicatiebegeleiders deelnemers hun eigen perspectieven te uiten, bij te dragen aan het proces en actief deel te nemen. Visualisatie kan, in de juiste context, dus ook de cultuur ontwikkelen en noodzakelijke vaardigheden overbrengen in de spanning tussen participatie en leiderschap.
De samenwerking tussen Neuland en Kommunikationslotsen
De samenwerking tussen Neuland en Kommunikationslotsen heeft zich al ruimschoots bewezen met het succes van de bikablo®-productlijn. Met nauwgezette aandacht voor detail en de befaamde Neuland-kwaliteit worden hoogwaardige visualisatieproducten (bikablo®) gecreëerd. De methodologische en adviserende expertise van de facilitator is daarbij een waardevolle troef (facilitatietools). Dankzij jarenlange ervaring als facilitator, internationale contacten en een uitgebreid netwerk zijn onze tweetalige leerkaarten van topkwaliteit en internationaal erkend. Onze nieuwste leerkaart, nummer 7, "Future Conference", die we in samenwerking met Sandra Janoff en Marvin Weisbord hebben ontwikkeld, is zojuist verschenen.
De nieuwste bikablo®-producten, zoals bikablo®-iconen, bikablo®-posters, bikablo®-emoties en het bikablo®-schetsboek, zijn ontworpen voor facilitators, consultants, trainers en coaches. Handige boekjes, bijvoorbeeld voor bikablo®-iconen en bikablo®-posters, leggen het gebruik en de toepassing ervan uit in groeps-, trainings- en coachingsituaties. Naast de succesfactor van visuele taal bieden bikablo®-producten dus ook extra didactische en faciliterende kennis voor iedereen die zijn of haar aanpak en methodologie meer dialoog- en participatiegericht wil maken in leiderschap, training en coaching.
Holger Scholz, Communicatiehandleidingen, juni 2012
Meer informatie over de communicatiegidsen is te vinden op hun website: www.kommunikationslotsen.de
De producten die door de piloten samen met Neuland zijn ontwikkeld, zijn te vinden in de Neuland-webshop in de sectie Literatuur & Methoden.