Kleurenwielen: allesbehalve saaie theorie
Oké, we weten allemaal dat de primaire kleuren rood, geel en blauw zijn. Dat leren we met onze eerste verfdoos op de basisschool: met deze kleuren kunnen we alle andere kleuren mengen: groen, paars en oranje, en met zwarte en witte verf kunnen we deze tinten donkerder en lichter maken.
Allemaal? Nou, laten we dan eens proberen rood en blauw te mengen om het rood (of beter gezegd, magenta) te creëren dat een groot telecombedrijf gebruikt. Want dat is onmogelijk.
En trouwens, welke kleur heeft HET blauw? HET rood? HET geel? Waarom zijn de schaduwen op een besneeuwde dag altijd zo intens blauw? En waarom wordt zwarte inkt kleurrijk als je het afwast?
Iedereen die goed oplet en met kleur schildert of tekent – misschien zelfs professioneel – zal vroeg of laat op deze en talloze andere (soms nogal banale) vragen stuiten. En waar praktijk is, is theorie nooit ver weg – in dit geval meerdere theorieën: Eeuwenlang hebben wetenschappers en kunstenaars zich gebogen over de theorie van kleur en waarneming – en vaak gedebatteerd over de ware aard ervan…
Isaac Newton was de eerste die bewees dat wit licht is samengesteld uit licht van verschillende kleuren door wit licht door een prisma te laten gaan en de kleuren van de regenboog te observeren. Hij ontwikkelde ook een kleurenwiel dat tot op de dag van vandaag nog steeds geldig is.
Honderd jaar later zag Johann Wolfgang von Goethe de dingen heel anders en kwam hij tot een theorie – minder wetenschappelijk dan gebaseerd op subjectieve waarneming – die hij tot op hoge leeftijd belangrijker achtte dan zijn literaire werken. Ook hij ontwikkelde een kleurencirkel waarin hij elke kleur toewees aan gevoelens en gewaarwordingen. (Hier is een reproductie van zijn aquarel.)
Hoe fascinerend de benadering om kleuren aan stemmingen te koppelen ook was en is, vanuit een nuchter, wetenschappelijk perspectief zou Goethes theorie al snel onjuist blijken. De ongeveer gelijktijdige ontdekking in 1801 dat licht (en dus elke kleur licht) golfachtig is, bevestigde in ieder geval de enigszins hulpeloze uitspraak van Democritus uit circa 500 v.Chr.: "Slechts schijnbaar heeft iets een kleur, slechts schijnbaar is het zoet of bitter; in werkelijkheid zijn er slechts atomen in de lege ruimte."
Dit onderzoek vormt, samen met dat van Newton, de basis voor het onderscheid, dat tot op de dag van vandaag nog steeds geldig is, tussen additieve kleurmenging (bij het mengen van gekleurd licht) en subtractieve kleurmenging (bij schilderen, tekenen en drukken).
Overigens stamt het antwoord op de vraag welke van de vele rode, blauwe en gele tinten nu eigenlijk dé rode, blauwe en gele kleur is, uit recentere tijden. Het meest voorkomende antwoord is: vrijwel iedereen beschouwt dezelfde specifieke tint als de kleur die de naam het meest verdient.
De Bauhaus-docent Johannes Itten (1888-1967) maakte de kleurentheorie begrijpelijk en toepasbaar in de praktijk met zijn boek "De kunst van kleur". En natuurlijk creëerde hij ook zijn eigen kleurencirkel.
Eén ding hebben al deze cirkels gemeen: puur geel en gemengd violet liggen altijd tegenover elkaar, net als groen (een mengsel van geel en blauw) en puur rood, en blauw en (gemengd) oranje. En dit kan zelfs handig zijn bij het schilderen en tekenen met kleur. Want de respectievelijke complementaire kleuren mengen zich altijd tot een grijstint die niet zomaar een lichtere versie van zwart is.
(Dit is vooral merkbaar bij zwarte vulpeninkt: in tegenstelling tot dure, echt zwarte pigmenten, wordt deze meestal gemengd uit donkere pigmenten van complementaire kleuren. Zoals je kunt zien als je een stuk papier in een glas inkt hangt en even wacht.)
Wie de basisprincipes van de kleurenleer begrijpt en toepast, kan kleuren veel levendiger en effectiever gebruiken. En ook zuiniger: drie tubes tempera (cyaan, magenta en geel) zijn genoeg om een schilderij te maken met elke denkbare kleur. Zelfs een treurig schilderij zoals dat van een aanvaring tussen eenden.
Deze tinten zijn de drie zuivere primaire kleuren die ook bij rasterdruk worden gebruikt. Zwart dient dan alleen om diepte en donkerte toe te voegen, of, technisch gezien, om de reflectie van licht volledig te neutraliseren.
Vanuit dit perspectief bezien, zijn de kleurrijke cirkels uit de wetenschap niet zomaar een droge theorie: ze helpen ons te begrijpen wat we daadwerkelijk doen als we schilderen.